50 Χρόνια Ε.Κ.Ε.Φ.Ε. "Δημόκριτος"

 

 Το Εθνικό Κέντρο Έρευνας Φυσικών Επιστημών «Δημόκριτος»

 

Το μεγαλύτερο και αρχαιότερο ελληνικό ερευνητικό κέντρο θετικών επιστημών βρίσκεται  στην Αγία Παρασκευή, στους πρόποδες του Υμηττού. Απασχολεί 724 επιστήμονες, τεχνικούς και διοικητικούς υπαλλήλους. Ιδρύθηκε το 1961 από την Ελληνική Επιτροπή Ατομικής Ενεργείας (ΕΕΑΕ) και αυτονομήθηκε το 1985. Το έργο του ΕΚΕΦΕ «Δ» είναι γνωστό στους ελληνικούς και διεθνείς επιστημονικούς κύκλους  αλλά πολύ λιγότερο στους μη ειδικούς. Με τη συμπλήρωση 50 ετών από την ίδρυσή  είναι καιρός να παρουσιαστεί και  στο πλατύ ελληνικό κοινό.

Ελάχιστη έρευνα στις θετικές επιστήμες διεξαγόταν στην Ελλάδα το 1960. Όσοι νέοι επιστήμονες είχαν την «πετριά» ξενιτεύονταν. Μόλις έγινε γνωστή η ίδρυση του Κέντρου κατέφθασαν  ενθουσιώδεις πτυχιούχοι και διδάκτορες που σπούδαζαν σε ελληνικά και ξένα πανεπιστήμια με υποτροφίες ΙΚΥ ή ξένων κρατών και επιχορηγήσεις της ΕΕΑΕ. Ο Δημόκριτος ήταν τότε μια έρημη βουνοπλαγιά με λίγα πρόχειρα κτίσματα και τον περίφημο πειραματικό ατομικό αντιδραστήρα, δώρο των ΗΠΑ για την προαγωγή των ειρηνικών χρήσεων της ατομικής ενέργειας. Έπρεπε να μεταμορφωθεί σε ερευνητικό κέντρο.  Καμιά αντιξοότητα δεν πτοούσε τους νέους ζηλωτές. Εργάζονταν άμισθοι ή έμεναν απλήρωτοι μήνες ολόκληρους. Καθοδηγημένοι από καθηγητές της Φυσικομαθηματικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών όπως ο Θεόδωρος Κουγιουμτζέλης και ο Γεώργιος Πανταζής και πεπειραμένους ερευνητές φερμένους από το εξωτερικό όπως ο μαθηματικός  Θεμιστοκλής Κανελλόπουλος, μετέτρεψαν τα άδεια  κτίρια σε Εργαστήρια, οργάνωσαν Βιβλιοθήκη, Υπολογιστικό Κέντρο, Αποθήκες υλικών και ανταλλακτικών, Υαλουργείο, Μηχανουργείο, Σχολή Παρασκευαστών και Σχολή Μεταπτυχιακών Σπουδών με μαθήματα διεθνούς επιπέδου.  Εδώ πρέπει να μνημονευθεί η φωτισμένη διοίκηση του Προέδρου της ΕΕΑΕ ναύαρχου Αθανάσιου Σπανίδη αλλά και η αμέριστη στήριξη της τότε βασίλισσας Φρειδερίκης που διδασκόταν κατ’ ιδίαν πυρηνική φυσική για να καταλάβει περί τίνος επρόκειτο!

Ο αρχικός στόχος ήταν η διεξαγωγή έρευνας  στην πυρηνική φυσική και κυρίως οι εφαρμογές της στην ιατρική, την βιολογία και τη γεωργία. Χαρακτηριστική είναι και η πρώτη ονομασία: Κέντρο Πυρηνικών Ερευνών (ΚΠΕ). Στα χρόνια που ακολούθησαν οι στόχοι διαπλατύνθηκαν και κατέληξαν να αναφέρονται σε όλες τις θετικές επιστήμες .   Σήμερα υπάρχουν στο Δημόκριτο 8 Ινστιτούτα: Βιολογίας, Επιστήμης Υλικών, Μικροηλεκτρονικής, Πληροφορικής και Τηλεπικοινωνιών, Πυρηνικής Τεχνολογίας-Ακτινοπροστασίας, Πυρηνικής Φυσικής, Ραδιοϊσοτόπων-Ραδιοδιαγνωστικών Προϊόντων και Φυσικοχημείας. Όλα δραστηριοποιούνται σε  δύο τομείς που έτσι κι αλλιώς είναι αλληλένδετοι: Έρευνα και Εκπαίδευση.

Στον Δημόκριτο γίνονταν πάντοτε και τα δύο είδη έρευνας, βασική και εφαρμοσμένη, συχνά  μέσα στο ίδιο ερευνητικό πρόγραμμα. Άλλωστε, μόνον μέσα από τη βασική έρευνα εκπαιδεύονται στελέχη  που θα ασχοληθούν με εφαρμογές και μπαίνουν οι βάσεις για την τεχνολογική πρόοδο. Τα τελευταία είκοσι περίπου χρόνια υπάρχει μια αναγκαστική στροφή στην εφαρμοσμένη έρευνα που υπαγορεύεται από την επιλεκτική χρηματοδότηση της. Η βασική έρευνα βέβαια  είναι εκείνη που προσφέρει την μεγαλύτερη ικανοποίηση στον ερευνητή. Ο φιλόσοφος Δημόκριτος που έδωσε στο κέντρο το όνομά του  είναι γνωστός από τη θεωρία σύμφωνα με την οποία όλες οι μορφές της ύλης αποτελούνται από άτομα. Υπάρχει ένα  μάλλον άγνωστο απόφθεγμα του που λέει, σε σημερινά ελληνικά, ότι   θα προτιμούσε να βρει την αιτία ενός φαινομένου   παρά να αποκτήσει τη βασιλεία των Περσών: « Δημόκριτος έλεγε βούλεσθαι μάλλον μίαν ευρείν αιτιολογίαν ή την Περσών βασιλείαν εαυτού γενέσθαι» .

Η ποσότητα και η ποιότητα  παραγωγής γνώσης και εφαρμογών τεκμηριώνεται από τις δημοσιεύσεις σε επιστημονικά περιοδικά και τις ευρεσιτεχνίες. Ο πίνακας παρουσιάζει τα σχετικά δεδομένα για την πενταετία 2005-2009.

Επιστημονική Δραστηριότητα  ΕΚΕΦΕ “Δ”  ( 2005-2009)

Εργασίες σε  διεθνή περιοδικά  με κριτές. 2510
Εργασίες σε  πεπραγμένα διεθνών συνεδρίων με κριτές 1301
Κεφάλαια σε βιβλία 127
Άλλες δημοσιεύσεις 484
Μονογραφίες 13
Διδακτορικές διατριβές 194
Ευρεσιτεχνίες 105

Το μεγάλο πλεονέκτημα του Δημοκρίτου είναι ότι διαθέτει επιστήμονες διαφόρων ειδικοτήτων που μπορούν να αντιμετωπίσουν ένα πρόβλημα από διάφορες απόψεις. Αλληλεπίδραση υπάρχει και με τα ελληνικά πανεπιστήμια, τα ερευνητικά κέντρα και την βιομηχανία. Η διεπιστημονική συνεργασία είναι  απαραίτητη στις μέρες μας γιατί κατ’ ανάγκην επικρατεί τρομερή εξειδίκευση. Οι συνεργασίες επεκτείνονται στο εξωτερικό.  Οι Έλληνες επωφελούνται από τα τέλεια εξοπλισμένα ξένα εργαστήρια  ταυτόχρονα όμως οι ίδιοι προσφέρουν υψηλού επιπέδου επιστημονικές γνώσεις. Γενικά οι ανταλλαγές φέρνουν νέες ιδέες, νέους τρόπους σκέψης και την απόρριψη των στερεοτύπων. Στο πνεύμα αυτό έχει ξεκινήσει μια προσπάθεια για την μεγιστοποίηση της αλληλεπίδρασης με τους ¨Έλληνες ερευνητές της διασποράς που καλούνται να δώσουν διαλέξεις σχετικές με το αντικείμενό τους προς τους υποψήφιους διδάκτορες αλλά και τους μεταδιδακτορικούς συνεργάτες. Ακολουθούν επισκέψεις και συζητήσεις στα εργαστήρια που σε κάποιες περιπτώσεις θα οδηγήσουν σε συνεργασίες.

Πενήντα χρόνια είναι μεγάλο χρονικό διάστημα για την έρευνα. Προγράμματα ολοκληρώθηκαν κι άλλα έμειναν στη μέση ενώ αναπτύχθηκαν νέες κατευθύνσεις. Ουσιαστικά έχει πλέον δημιουργηθεί ερευνητική παράδοση με τη γνώση να μεταδίδεται από γενιά σε γενιά ερευνητών.

Η εκπαίδευση ξεκίνησε στο Δημόκριτο ταυτόχρονα με την έρευνα. Το 1960 η απόκτηση διδακτορικού στην Ελλάδα ακολουθούσε το γερμανικό σύστημα που έμοιαζε αρκετά με τη μαθητεία κοντά σε  ένα μάστορη για να μάθεις την τέχνη του. Έπρεπε να σε δεχτεί στο εργαστήριό του ένας καθηγητής. Σου ανέθετε κάποιο πρόβλημα και όταν κατάφερνες να το λύσεις έπαιρνες την άδεια να αρχίσεις να γράφεις την διατριβή σου. Ο Δημόκριτος εισήγαγε στην Ελλάδα την αμερικανική πρακτική των απαιτουμένων μαθημάτων με  εξετάσεις, βαθμολογίες, εκθέσεις προόδου και έμφαση στην εξοικείωση με την βιβλιογραφία. Στο σύστημα αυτό η  επιλογή των υποψηφίων διδακτόρων γίνεται με διαγωνισμό και  σε όσους γίνονται δεκτοί δίνεται υποτροφία. Το ποιόν της διατριβής εξασφαλίζεται με την αποδοχή  προς δημοσίευση σε ένα καλό διεθνές περιοδικό. Και βέβαια το επίπεδό της πρέπει να ικανοποιεί την πανεπιστημιακή επιτροπή που ήταν πάντοτε  ιδιαίτερα αυστηρή με τους «δημοκριτικούς».  Οι πρώτες διατριβές κατατέθηκαν στη δεκαετία του ’60. Όπως δείχνει ο πίνακας, μόνο μέσα σε μια πενταετία έχουν εκπονηθεί 194 διδακτορικά.

Στην εκπαίδευση εντάσσεται και ο θεσμός των Θερινών Μαθημάτων που ξεκίνησαν το 1972. Είναι ουσιαστικά προσπάθεια προσανατολισμού προς την έρευνα των νέων πτυχιούχων και τελειοφοίτων των θετικών επιστημών. Αποτελούνται από διαλέξεις των ερευνητών του Κέντρου πάνω στις δραστηριότητες των εργαστηρίων τους.

Κατά καιρούς γίνονται και μετεκπαιδευτικά σεμινάρια για καθηγητές Μέσης Εκπαίδευσης. Για τα σχολεία ο Δημόκριτος είναι πάντα ανοιχτός και σχεδόν καθημερινά συναντά κανείς τις πολύβουες ομάδες των παιδιών που επισκέπτονται τις εγκαταστάσεις του.

Τα κέντρα ερευνών έχουν  την ίδια  κοινωνική σημασία  που έχουν τα   θέατρα, οι ορχήστρες, τα μουσεία,  τα σχολεία όλων των βαθμίδων και όλων των ειδών: Συμβάλλουν στην άνοδο του πολιτιστικού επιπέδου. Υπάρχουν σε κάθε περίπτωση και ειδικές ωφέλειες π.χ. τα κέντρα  θετικών επιστημών είναι σημαντικά για την οικονομική ανάπτυξη. Από την αρχή της λειτουργίας του ο Δημόκριτος έχει κάνει χαρτογραφήσεις υπογείων υδάτων, εδαφοπονικές μελέτες, μετρήσεις ραδιενέργειας στο περιβάλλον καθώς και  ανάπτυξη μεθόδων αξιοποίησης της ηλιακής ενέργειας. Έχει εφοδιάσει τα νοσοκομεία της χώρας με ραδιενεργά διαγνωστικά και ιστικά μοσχεύματα. Επίσης έχει προμηθεύσει πειραματόζωα από το εκτροφείο του σε άλλα ερευνητικά κέντρα. Κυρίως, έχει δημιουργήσει σημαντική ερευνητική υποδομή.

Μια μεγάλη προσφορά του ΕΚΕΦΕ»Δ»  στην ανώτατη εκπαίδευση ήταν  η αθρόα μεταπήδηση ερευνητών του, κυρίως κατά τις δεκαετίες  1970 και 1980,   σε πανεπιστημιακές θέσεις. Ένα πλήθος νέων δυναμικών επιστημόνων έσπασε τα ταμπού της σχεδόν κληρονομικής διαδοχής στις «έδρες» φέρνοντας έναν άνεμο ανανέωσης στα ΑΕΙ. Γενικότερα, ο Δημόκριτος συμβάλλει στην αντιμετώπιση κρίσεων. Έτσι, κατά το ατύχημα του Τσερνομπίλ στο Δημόκριτο υπήρχαν τα κατάλληλα εργαστήρια,  η γνώση και οι εκπαιδευμένοι τεχνικοί για την παρακολούθηση της ραδιενέργειας στο περιβάλλον και στα τρόφιμα.   Να σημειωθεί ότι το Κέντρο έχει ειδικά εργαστήρια  ανίχνευσης τοξικών ουσιών σε ίχνη (διοξίνες, τοξικά κατάλοιπα από πυρκαγιές) και κυρίως  επιστημονικό προσωπικό που υπεύθυνα αξιολογεί τα αποτελέσματα των μετρήσεων έτσι ώστε να μη διασπείρονται κινδυνολογίες που πανικοβάλλουν το κοινό.

Δεν πρέπει να υποτιμηθεί η συμβολή στην εικόνα που προβάλλεται για το επιστημονικό μας επίπεδο εκτός συνόρων. Ο Δημόκριτος είναι πια πασίγνωστος για την αριστεία των διδακτόρων που στέλνει στο εξωτερικό, για τα διεθνή συνέδρια που οργανώνει, για τη σοβαρότητα της έρευνας που διεξάγει. Τα ξένα εργαστήρια ευχαρίστως συνεργάζονται με τα δικά μας και αυτό δεν είναι μικρή συνεισφορά στο προφίλ της χώρας μας.

Τον Οκτώβριο του 2011 θα γιορταστούν  επίσημα τα πενηντάχρονα του Δημοκρίτου. Ας ευχηθούμε  να συνεχίσει την πορεία του για πολλά ακόμη χρόνια.

Χαρίκλεια Στασινοπούλου
Υφηγήτρια Φυσικοχημείας ΕΚΠΑ
τέως Διευθύντρια Ερευνών, ΕΚΕΦΕ Δημόκριτος
Επιτροπή 50 χρόνων ΕΚΕΦΕ «Δημόκριτος»